***
„უდიდესი ამოცანაა ენის დაწმენდა. ამ საქმის პირველი მეთაური ქართველი მწერალი უნდა იყვესო!“ – თქვა მიხეილ ჯავახიშვილმა და მეწინავე დროშა აიღო ხელთ...
მიხეილ ჯავახიშვილი კარგად იცნობდა ქართული ენის ისტორიასაც და მწერლობის ისტორიასაც; ეს დასკვნაც ამ ცოდნის შედეგი იყო.
მიხეილ ჯავახიშვილს კონსტანტინე გამსახურდია დაუდგა გვერდით: „ჩვენ, ქართველმა მწერლებმა ხმალი უნდა ვიშიშვლოთ მშობლიური ენის თავანკარობის დასაცავად!“ – მოუწოდა თანამოკალმეებს...
ეს იყო XX საუკუნის დასაწყისში. ამ პერიოდს ქართული ენის ისტორიაში „ჯავახიშვილ-გამსახურდიას ეპოქა“ ვუწოდეთ (იხ. ჩვენი: „ჯვარცმული ენა – XX საუკუნის ენობრივი დისკუსიები“, 2026). მათ ესტაფეტა „ილია ჭავჭავაძის ეპოქისაგან“ მიიღეს... „ილიას ეპოქა“ XIX საუკუნის 60-იან წლებში დაიწყო...
და მოვიდა XXI საუკუნე თავისი უამრავი სიკეთითა და პრობლემით...
წინა ეპოქების სირთულე ქართული ენის წუთისოფელში უმთავრესად იმან განაპირობა, რომ ორი (რუსეთისა და საბჭოთა) იმპერიის მარწუხებში იყო მოქცეული ჩვენი დედაენა...
თითქოსდა დასრულდა იმპერიული ცხოვრების ჟამი, XX საუკუნის დასასრულს მოვიპოვეთ თავისუფლება; ამ მონაპოვრის სიკეთე ისიც უნდა ყოფილიყო, რომ დამოუკიდებელ ქვეყანაში სახელმწიფო ენას თავისუფალი განვითარების შესაძლებლობა უნდა მისცემოდა...
უნდა მისცემოდა, მაგრამ...
ბედი აქვს ქართულ ენას ასეთი: პრობლემები არ ელევა... XXI საუკუნემ ქართული ენის წუთისოფელში ახალი საფიქრალი და საბრძოლო მიზანი გააჩინა...
რატომ დავიწყეთ მიხეილ ჯავახიშვილისა და კონსტანტინე გამსახურდიას მოწოდებათა გახსენებით? – დღესაც გვჯერა, რომ „ამ საქმის მეთაური ქართველი მწერალი უნდა იყოს!“ – საუბარია სამწერლობო ენის პრობლემების მოგვარებაზე!...
* * *
ქართული ენობრივი სივრცის მრავალფეროვნებამ და სირთულემ, ენობრივი პოლიტიკის სწორად დაგეგმვა-განვითარების აუცილებლობამ მოითხოვა, კანონი გაგვეჩინა სახელმწიფო ენისათვის...
საკმაოდ რთული და წინააღმდეგობრივი პროცესი აღმოჩნდა „ენის კანონის“ შემუშავება...
დიახ, რთული და წინააღმდეგობრივი...
საქმემ ახლაც მწერლის ავტორიტეტული სიტყვა დაისაჭიროვა...
და ეს სიტყვა მწერალმა თამაზ ჭილაძემ თქვა!
საღი აზრის გამარჯვებისათვის ბრძოლას იმ ეტაპზე წინ თამაზ ჭილაძე გაუძღვა!...
ეს ამბავი მინდა გავიხსენო ქართული ენის ერთ-ერთი ჯარისკაცის უფლებით...
ასე იყო:
მე-20 საუკუნის 90-იან წლებში რეალობად იქცა ფიქრი „ენის კანონის“ შექმნის შესახებ. კანონის მომზადება არნ. ჩიქობავას სახ. ენათმეცნიერების ინსტიტუტში (დირექტორი ბ. ჯორბენაძე) დაიწყო; მერე ეს საქმე ახლადჩამოყალიბებულმა (1997 წ.) ენის სახელმწიფო პალატამ გადაიბარა. მუშავდებოდა კანონპროექტი და პერიოდულად განიხილებოდა საქართველოს პრეზიდენტთან არსებულ ქართული ენის სახელმწიფო კომისიაში.
2001 წლის 12 აპრილს გაიმართა კომისიის სხდომა ე. შევარდნაძის თავმჯდომარეობით; განვიხილეთ კანონპროექტი. გადაწყდა – დოკუმენტს უკვე ის სახე ჰქონდა, რომ შეიძლებოდა გადასცემოდა პარლამენტს... თითქოს დასრულდა ერთი რთული ეტაპი; ველოდებოდით მომდევნოს – საპარლამენტო განხილვების აურზაურს...
დიახ, ეს ერთი ეტაპი დასრულებულად მივიჩნიეთ: კანონპროექტი პარლამენტშია. სახელმწიფო ენის კომისიის ყველა სხდომას ვესწრებოდი; ხელთ მქონდა პროექტის ბოლო ვარიანტიც; მოკლედ, შეიძლება ითქვას, კარგად ვიცნობდი კანონპროექტს...
გაზეთ „თბილისის“ რედაქტორი იოსებ ჭუმბურიძე საქმის კურსში იყო; ამ კანონს გულშემატკივრობდა, ეტაპობრივად აშუქებდა პროცესის მიმდინარეობას. ერთ დღესაც შეშფოთებულმა დამირეკა – რადიოში მოვისმინე, ენის კანონში ასეთი პუნქტი იქნებაო: ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოებს ეძლევა უფლება, ხმათა უმრავლესობით მიიღონ გადაწყვეტილება, რა ენაზე წარმართონ მუშაობა იმ რეგიონში სახელმწიფო ორგანოებმა.
იოსებ ჭუმბურიძეს, ცხადია, ჰქონდა საფუძველი შეშფოთებისა. ასეთი კანონი ადგილობრივი თვითმართველობის ორგანოებს ნებას რთავდა, სახელმწიფო ენა ჩაენაცვლებინა ნებისმიერი ენით, რომელსაც ხმათა უმრავლესობა გადაწყვეტდა. დავამშვიდე იოსები: არაა მართალი, ასეთი რამ კანონპროექტში არ წერია-მეთქი...
– არაო, – დაბეჯითებით ამტკიცებდა, – ნამდვილად ასე თქვა დეპუტატმა გელა კვარაცხელიამო.
დავუკავშირდით რადიოკომიტეტში თამაზ ხმალაძეს (ლიტერატურულ გადაცემათა მთავარ რედაქტორს), ვთხოვეთ, გადაემოწმებინა, მოეძებნა ის გადაცემა და მოესმინა ჩანაწერი...
მართალი აღმოჩნდა იოსების მოწოდებული ინფორმაცია...
ენის პალატის ხელმძღვანელთან, ლევან ღვინჯილიასთან, გადავამოწმე; ვინ გითხრაო, დაინტერესდა... მივაწოდე წყარო ინფორმაციისა... არ ესიამოვნა გახმაურება ამ ამბისა...
უცნაური რამ გაირკვა: მას შემდეგ, რაც კანონპროექტი სახელმწიფო ენის კომისიამ პარლამენტს გადაუგზავნა, ქართული დელეგაცია პარლამენტის ქართული ენის ქვეკომიტეტის თავმჯდომარის, მანანა გიგინეიშვილის, ლევან ღვინჯილიასა და დეპუტატ გელა კვარაცხელიას შემადგენლობით ჰააგაში წავიდა; წაიღეს ჩვენი კანონპროექტი და... „ჩამოიტანეს“ (გამოიტანეს) ახალი ვარიანტი...
სასწრაფოდ მოვიძიეთ შეცვლილი ვარიანტი კანონპროექტისა. ფაქტის წინაშე აღმოვჩნდით: ქართული ენის სახელმწიფო კომისიის მიერ პარლამენტში გაგზავნილ ვარიანტს დაემატა პუნქტები, რომლებიც სახელმწიფო კომისიასთან შეთანხმებული არ ყოფილა (ეუთოს მოთხოვნითო!)... ახსნა-განმარტებას თავს არიდებდა, ვისაც ევალებოდა... ცალყბად გვარწმუნებდნენ, ასე ჯობიაო... თუ არ გამოდგება, მერე შევცვალოთო; მაგრამ ავიწყდებათ ის ჭეშმარიტება, რომ „რასაც შენი ნებით დათმობ, ვეღარასოდეს დაიბრუნებ“ (ოთარ ჭილაძე)... უპასუხოდ დარჩა კითხვაც: რის სანაცვლოდ მოხდა ეს? რა მივიღეთ ამ დათმობის სანაცვლოდ?...
ჟურლანში „ბურჯი ეროვნებისა“ გადმოვბეჭდეთ კანონში ახლადჩამატებული პუნქტები; საზოგადოების განსაკუთრებული ვნებათაღელვა გამოიწვია კანონის მე-12 მუხლის რამდენიმე პუნქტმა. აი, ეს სახიფათო პუნქტებიც:
„მუხლი 12. სახელმწიფო და ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოთა საქმიწარმოების ენა
5. ადგილობრივია თვითმმართველობის წარმომადგენლობითი ორგანო – საკრებულო უფლებამოსილია მისი სრული შემადგენლობის უმრავლესობით მიიღოს გადაწყვეტილება ამ კანონით დადგენილი წესით საკრებულოსა და მის დაქვემდებარებაში არსებული შესაბამისი აღმასრულებელი ორგანოების საქმიანობაში, სახელმწიფო ენასთან ერთად, ადგილობრივი მოსახლეობის უმრავლესობისათვის გასაგები სხვა ენის გამოყენების შესახებ.
6. ამ მუხლის მე-5 პუნქტით გათვალისწინებული გადაწყვეტილების მიღების შემთხვევაში ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოებს უფლება აქვთ:
ა). ჩაატარონ სხდომები და სხვა ზეპირი მოსმენები შესაბამის არასახელმწიფო ენაზე;
ბ). საკრებულოს იურისდიქციის ტერიტორიაზე მუდმივად მცხოვრებ ფიზიკურ პირთა ზეპირი ან/და წერილობითი ფორმით ოფიციალური ურთიერთობა დაამყარონ შესაბამის არასახელმწიფო ენაზე;
გ). შიდა სარგებლობის საქმისწარმოება განახორციელონ და შიდა სარგებლობის დოკუმენტაცია შეადგინონ შესაბამის არასახელმწიფო ენაზე;
დ). სხვა სახის საქმისწარმოების მასალები და დოკუმენტაცია, რომელიც არ არის მითითებული ამ პუნქტის „გ) ქვეპუნქტში, სახელმწიფო ენაზე შედგენის შემდეგ თარგმნონ და გამოაქვეყნონ შესაბამის არასახელმწიფო ენაზე“.
ვითარება საგანგაშო იყო: წარმოიდგინეთ, ქვეყნის საკმაოდ ვრცელ ტერიტორიაზე ქართული ენა დაკარგავდა სახელმწიფო ენის ფუნქციებს; მას შეიძლებოდა ჩანაცვლებოდა ადგილობრივი არაქართველი მოსახლეობის მშობლიური ენა...
იოსებ ჭუმბურიძემ გადაწყვიტა, სასწრაფოდ გამოექვეყნებინა ეს დამატება გაზეთ „თბილისში“ და სამსჯელოდ ექცია...
გაირკვა, პარლამენტი არ იყო თანახმა საკითხის საჯარო განხილვისა (ვსვამდით ამ კითხვასაც – რატომ?). საქმეში თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი ჩავრიეთ. რექტორმა, ბატონმა როინ მეტრეველმა, გამოითხოვა კანონპროქტი განხილვისათვის. უნივერსიტეტის ავტორიტეტის წყალობით კანონპროექტში „ფარულად“ შეტანილი ჩასწორება განხილვის საგნად იქცა...
ჩვენ, „ენის კანონის“ თავგადაკლული მხარდამჭერები, ამ ამბავმა კანონპროექტის შეურიგებელ მოწინააღმდეგებად გაქცია...
მოხდა ერთი საინტერესო ფაქტი: კანონში შეტანილი დამატების გამო შექმნილი უკმაყოფილების ხმა მისწვდა ერთ ცნობილ (არცთუ სახელიან) ოპოზიციონერ დეპუტატს – ცნობილ პიროვნებას და პარლამენტის სხდომაზე პირველმა მან გააჟღერა ეს ამბავი; „პოლიტიკანური ხმაური“ ატეხა...
როგორც ხდება ხოლმე, ასეთი ადამიანები ჩვეულებრივ იდეას უტეხენ სახელს... იდეის დისკრედიტაციას ახდენენ... მერე ამით სარგებლობენ „პასუხისმგებელი პირები“ და პროვოკაციულ კითხვებს სვამენ: იმ „უსახელო“ კაცის გვერდით დგახარ, არა გრცხვენიაო?... ეს კი ამ ფაქტს საზოგადოების თვალში უკვე დაბრკოლებად აქცევს: მავანნი თავს არიდებენ „იმ კაცის გვერდით დგომას“...
მარტივი ჭეშმარიტებაა: იდეის გამარჯვებას ავტორიტეტული პიროვნების თავკაცობა სჭირდება; ავტორიტეტულ პიროვნებას – საზოგადოების მხარდაჭერა...
იოსებ ჭუმბურიძეს ვუამბე, რომ პრეზიდენტთან არსებული ქართული ენის სახელმწიფო კომისიის სხდომაზე ამ კანონპროექტის განხილვისას მწერალ თამაზ ჭილაძის გამოსვლა იყო ძალიან საინტერესო. ორატორმა მისთვის დამახასიათებელი ლოგიკითა და დამაჯერებლობით ისაუბრა ენის კანონის მნიშვნელობაზე; მისი მიღების საჭიროებაზე; განსახილველი კანონპროექტის ავ-კარგზე... იქნებ გვესარგებლა ამით, მიგვემართა მწერლისათვის და კანონპროექტის გადარჩენისათვის მებრძოლნი აღმოვჩნდებოდით „თამაზ ჭილაძის გვერდით“... რედაქტორს მოეწონა იდეა და ჟურნალისტი თამარ შაიშმელაშვილი გაგზავნა თამაზ ჭილაძესთან – უნდა ეთხოვა კომენტარი პარლამენტში წარდგენილ კანონპროექტში შეტანილ ცვლილებათა შესახებ... როგორც მოსალოდნელი იყო, ბ-მა თამაზმა გულისხმიერად მოისმინა და გვირჩია: სანამ ინტერვიუ მომზადდებოდა, გაზეთს გადაებეჭდა ენის თემაზე ჟურნალ „მნათობში“ გამოქვეყნებული მისი წერილი (საქმეს წაადგებაო) და მერე მივაყოლოთო ინტერვიუ... ასეც მოხდა...
* * *
გაზეთ „თბილისში“ (2002 წ., № 53) გამოქვეყნდა სადავო პუნქტები კანონპროექტისა და მწერალ თამაზ ჭილაძის ინტერვიუ („ახლა დავთმოთ თავისუფლება?!“); ინტერვიუ გადავბეჭდეთ ჟურნალში „ბურჯი ეროვნებისა“ (2002 წ. № 5-6).
როგორც მოსალოდნელი იყო, გაზეთ „თბილისის“ „ტაქტიკურმა სვლამ“ გაამართლა... თამაზ ჭილაძის ინტერვიუს სერიოზული გამოხმაურება მოჰყვა. იგი გადაიცა რადიოთი თამაზ ხმალაძის საავტორო პროგრამაში „ენაჲ შემკული და კურთხეული“ და თამაზ ჭილაძის წერილით (ასე მოვიხსენიებთ ამ პუბლიკაციას ქვემოთ) გაიხსნა ორი ფრონტი სახელმწიფო ენის გადასარჩენად: გაზეთი „თბილისი“ და რადიოპროგრამა „ენაჲ შემკული და კურთხეული“...
გაზეთის რედაქციამ სთხოვა მწერალს, ორი მიმართულებით გაემახვილებინა ყურადღება: (1) არის თუ არა აუცილებელი „ენის კანონის“ მიღება და (2) რა საფრთხეს ქმნის ქვეყნის გარედან ამგვარი ჩარევა (იგულისხმება კანონპროექტში ჩამატებული მუხლები); რას უნდა ველოდეთ, თუ მოვლენები ისე განვითარდა, როგორც ჰააგაში სურდათ...
„კანონი ენის შესახებ საჭიროა, მაგრამ არა ასეთი, როგორც გვთავაზობენ“ - ეს იყო ზოგადი დასკვნა მწერლისა ვრცელი პროფესიონალური მსჯელობის შემდეგ, ეს დასკვნა ასე გრძელდება:
„საქართველოს სახელმწიფო ენის შესახებ კანონის მიღება მნიშვნელოვნად მიმაჩნია! მაგრამ მასში ახლად შემოტანილი ორი ცვლილების გარეშე! ამ ცვლილებებით კანონის მიღებას სჯობია, საერთოდ არ გვქონდეს კანონი! პირადად, ამის კატეგორიული წინააღმდეგი ვარ! ეს არ უნდა მოხდეს! მოახლოებული არჩევნების გამო, შესაძლოა, ჩვენმა პარლამენტმა მოადუნოს ყურადღება, პოლიტიკური პარტიებიც სხვა პრობლემებზე არიან გადართულნი; ამიტომ არის ამ უდიდესი სახელმწიფოებრივი მოვლენის მიფუჩეჩების რეალური საშიშროება. არადა, თუკი კანონპროექტს იმ ორი ცვლილებით მივიღებთ, ფაქტობრივად, ეს იქნება ქართული ენის საწინააღმდეგო კანონი!... დიდი ხიფათი გვემუქრება...“
ჩვენც ასე ვფიქრობდით – „დიდი ხიფათი გვემუქრებოდა...“
და კანონპროექტის განხილვის ეტაპზე მეგზურობა დავაკისრეთ თამაზ ჭილაძის აზრს! გამარჯვებაც გარკვეულწილად ამან განაპირობა...
თქვა მიხეილ ჯავახიშვილმა, დედაენისათვის ბრძოლაში „ამ საქმის პირველი მეთაური ქართველი მწერალი უნდა იყვესო“ და ეს პირველობა ითავა თამაზ ჭილაძემ... მწერლის ვრცელი და პრინციპული პუბლიკაცია მიგვაჩნია საეტაპო მნიშვნელობის პუბლიცისტურ შენაძენად; და არა მხოლოდ იმ კონკრეტული შემთხვევისათვის. თამაზ ჭილაძის ამ წერილმა იმჟამად თავისი საქმე გააკეთა; ავტორიტეტული პიროვნების თამამი და ღირსეული სიტყვა იყო... წერილს მოჰყვა ხმაურიანი შეხვედრა-განხილვები; განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი იყო დისკუსია თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში; რასაც დაემყარა უნივერსიტეტის დიდი სამეცნიერო საბჭოს დასკვნა... კანონპროექტში ჩამატებული პუნქტები შეფასდა ქვეყნისათვის დიდი საფრთხის შემცვლელად...
და საბოლოოდ კანონპროექტის ეს ვარიანტი „ჩავარდა“; ითქვა პარლამენტში: უნივერსიტეტმა წარმოადგინა უარყოფითი დასკვნა, ამიტომ აღარ განიხილებაო!...
გაიმარჯვა „ჭილაძის გვერდით მდგომთა“ პოზიციამ...
სანამ საუბარს განვაგრძობთ, გვინდა ერთ რამეზე დავფიქრდეთ:
ვთქვათ და არ ამტყდარიყო ეს აურზაური და პარლამენტს „ენის კანონი“ მიეღო ჰააგიდან ჩამოტანილი დამატებითი პუნქტებითურთ; რა შედეგი შეიძლება მოჰყოლოდა ამას ქვეყნისთვის; შესაბამისად, რას გადავრჩით? – ამგვარი კანონის ძალით არაქართულენოვანი მოსახლეობა თავისი ენით ჩაანაცვლებდა ქართულ ენას იქ, სადაც მათი რიცხობრივი სიმრავლეა: ქვემო ქართლსა და მესხეთ-ჯავახეთში (პრობლემები შიდა ქართლშიც შეიქმნებოდა)... პროვოკატორებსა და მტრული განწყობის ქართველებს, საუბედუროდ ჩვენდა, რა გამოლევს და დასავლეთ საქართველოს ზოგ რეგიონშიც შექმნიდნენ ენობრივ პრობლემებს (ამას გარეშე მტრის ხელშეწყობა და წაქეზებაც ექნებოდა) და... ფაქტობრივ, საკანონმდებლო საფუძვლები მომზადდებოდა საქართველოს ერთიანობის დასარღვევად (გვახსოვს: ენობრივი მთლიანობა ეროვნული მთლიანობის საფუძველია!)... და როგორც მწერალი ამბობს, ჩვენივე ნებით დავთმობდით სიმწრით მოპოვებულ სიკეთეს – ქვეყნის შეკოწიწებულ ერთიანობასა და ნანატრ თავისუფლებას... ღვთის მადლით, გადავრჩით ამ უბედურებას... ამ გადარჩენის ისტორია გიამბეთ ამ ესეში...
ბევრ ვინმეს ეკუთვნის მადლობა ამ უბედურების თავიდან აშორებისათვის, მაგრამ დღეს თამაზ ჭილაძის როლი გამოვკვეთეთ.
**
თამაზ ჭილაძის „ახლა დავთმოთ თავისუფლება?!“ არ იყო გულანთებული პატრიოტის მიერ ხალხმრავალ მიტინგზე წარმოთქმული მგზნებარე სიტყვა. ეს იყო ნაფიქრი, აწონილ-დაწონილი, არგუმენტირებული, დასაბუთებული მსჯელობა საქმეში ჩახედული კაცისა, რომელსაც შესწევს უნარი შექმნილი ვითარების სწორი ანალიზისა და მდგომარეობიდან გამოსავლის ოპტიმალური ვარიანტის შერჩევისა... ეს ვარიანტი გათვლილი იყო შეგნებული ადამიანების ერთობაზე და არა, როგორც თავად შენიშნავს, ეგზალტირებულ ბრბოზე...
დაბეჯითებით შეგვიძლია ვთქვათ: თამაზ ჭილაძის „ახლა დავთმოთ თავისუფლება?!“ მიეკუთვნება იმ პუბლიცისტურ ნაშრომთა რიცხვს, რომლის დანიშნულებაც „ერთჯერადი“ არ არის... დასმული საკითხების სიმრავლე, სიმწვავე და მრავალფეროვნება მას „მრავალჯერადი გამოყენების“ ფუნქციას ანიჭებს... სახელმწიფო ენის საკითხებზე მსჯელობისას (ფიქრისას) აუცილებლად გასათვალისწინებელი ნაშრომია...
წერილში აქტუალური, ფაქიზი და მტკივნეული, ერისა და ქვეყნისათვის სასიცოცხლოდ მნიშვნელობის საკითხები არის განხილული; ის საკითხები, რომელთა გათვალისწინების გარეშე ენის კანონპროექტზე მსჯელობა (და საერთოდ, ქვეყნის მომავალზე ფიქრი) ვერ იქნებოდა სრულყოფილი.
**
ამთავითვე ვიტყვით: ზოგადი შთაბეჭდილება ასეთია:
თამაზ ჭილაძე სათქმელს პირდაპირ ამბობს; მოურიდებლად, კატეგორიულად, მტრისა და მოყვრის გასაგონად; ქვეტექსტების გარეშე...
(„ქვეტექსტებმა“ გაგვახსენა:... ერთხელ ოთარ ჭილაძისათვის უკითხავს ინტერვიუერს, საბჭოთა პერიოდში სიმართლე რომ გეთქვათ, ქვეტექსტებით წერდითო? – აღშფოთებულა ოთარ ჭილაძე: „რაო? როგორ გეკადრება, ქვეტექსტებით მე არასოდეს არაფერი დამიწერიაო!“ (ი. ამირხანაშვილი). ეტყობა, უქვეტექსტო საუბარი „ჭილაძეების სტილია“…)
ჩვენ არ ვაპირებთ მწერლის ამ პუბლიკაციის დეტალურ ანალიზს; ამას დიდი დრო და ფართობი დასჭირდება და შეიძლება ისეთი ეფექტურიც ვერ იყოს... მაგრამ მიგვაჩნია, რომ თამაზ ჭილაძის პოზიციის გახსენება საჭიროა ამ პრობლემებზე ფიქრთა გასააქტიურებლად... ხოლო სახელმწიფო ენის პრობლემებზე ფიქრთა გააქტიურება მარადიული საზრუნავი უნდა იყოს ჩვენი...
ამ პუბლიკაციას გავიხსენებთ, როგორც ერთ-ერთ გზამკვლევს, სადღეისო და სახვალიო შემოძახილს დედაენის ინტერესების დაცვისათვის მარადიულ ბრძოლაში...
გავიხსენებთ, როგორც მაგალითს თვალსაზრისისა: დედაენის გადარჩენისათვის ბრძოლას მწერალმა უნდა უმეთაუროსო (მ. ჯავახიშვილმა რომ შეგვაგონა)...
***
შეიძლება მკითხოთ, წერილში რა ითქვა ისეთი, რაც არ ვიცოდით, რა არისო სიახლე... გეტყვით: ფორმაა შთამბეჭდავი და უაღრესად საჭირო დროს სწორი აქცენტებით თქმული სრული სიმართლე! მოურიდებელი შეძახილი; გამომაფხიზლებელი და გამამხნევებელი შეგონებანი... თუმცა სიახლეც არის, თუნდაც იანიჩარების თემაზე თქმული... და სხვაც...
***
ზემოთ ძირითადი დასკვნა გაგაცანით თამაზ ჭილაძისა: – „კანონი ენის შესახებ საჭიროა, მაგრამ არა ასეთი, როგორც გვთავაზობენ... დიდი ხიფათი გვემუქრება...“ ახლა ისა ვთქვათ, რის საფუძველზე გაკეთდა ეს დასკვნა? რა არგუმენტები მოიშველია მწერალმა …
მოვუსმინოთ, რას ამბობს, რატომ და რისთვის თამაზ ჭილაძე... ჩვენ კი ჩვენეული მცირე კომენტარებით „მეგზურის“ როლს შევასრულებთ. საკითხებს გამოვყოფთ, გამოვაცალკევებთ და თეზისების სახით წარმოვადგენთ...
** გ. გ. – როცა სახელმწიფო ენის გადარჩენისათვის ვიბრძვით, ვიცით კი მისი ფასი და მნიშვნელობა?
თამაზ ჭილაძე – „სახელმწიფო ენა გაცილებით მნიშვნელოვანი ფენომენია, ვიდრე ჩვენ გვგონია. მისი ცნება ჯერ კიდევ ვერ გაგვიაზრებია. თუ დროულად გონს არ მოვეგებით, დაკარგული ოკუპირებული მიწების დაბრუნების ყოველგვარი ცდა ამაო იქნება.“
შევნიშნავთ: აქაც და შემდეგაც ამ „არგუმენტების“ გაცნობისას შეიძლება მკითხველს შეკითხვები გაუჩნდეს, ვთქვათ: რა შუაშია ოკუპირებული ტერიტორიები და სახელმწიფო ენის ფენომენის გააზრება? ამგვარ კითხვებზე პასუხის გაცემას არ ვისახავთ მიზნად ამ წერილში... სხვაგან და სხვა დროს მზად ვართ მსგავს კითხვებზე პასუხის გასაცემად...
** ქართული სამყაროს საფუძველი ქართული ენაა; ეს სპეციფიკაა ქართული ყოფისა.
– „ქვეყანა, სადაც ვცხოვრობთ, მოიაზრება ქართულ სამყაროდ, რომლის საფუძველიც ქართული ენაა. ენა კი ყველაფრის დედაა, ტყუილად კი არ ვუწოდებთ მას დედაენას. ყოველი ჩვენი საქმიანობა, ფიქრი ენის წიაღში იბადება და ენა აძლევს მას სტიმულს... თუ ეს ასე არ ხდება, მაშინ არც ქვეყანა გვქვია და არც ენაზე უნდა გვქონდეს პრეტენზია!...“
** ჩვენი მწარე ისტორიული გამოცდილების გათვალისწინებაა საჭირო… სხვათა ინტერესებით არ უნდა ვიმოქმედოთ, თორემ დავკარგავთ სიმწრით მოპოვებულს…
– „ორასი წელიწადი სხვა სახელმწიფოს მონობაში განვვლეთ. საქართველოს სახელმწიფო ენის სტატუსი, ჩვენს კონსტიტუციაში ქართულ ენას ჰქონდა მინიჭებული, მაგრამ სინამდვილეში, ამ უფლებით რუსული ენა სარგებლობდა – ყველა ოფიციალური სხდომა, საქმის წარმოება რუსულად მიმდინარეობდა საქართველოში. ამიტომ ჩვენს ქვეყანაში სახელმწიფო ენის ავტორიტეტულ ფუფუნებას შეჩვეული არ ვართ. თავისუფლება ძალზე რთულია და სათუთი. თუ ისე არ მოეპყარი, როგორც ეკადრება და მოითხოვს შენგან, დაკარგავ მას! ეს გაცილებით იოლია, ვიდრე თავისუფლების მოპოვება. თუ ჩვენ ყველა გარეშეს მიერ თავსმოხვეული აზრი გავითვალისწინეთ და საკუთარი ინტერესი დავრთგუნეთ, თავისუფლება „ჩიტივით გაგვიფრინდება“...
** მაინც ვერ ვისწავლეთ მტერ-მოყვრის გარჩევა… სიამოვნებით ვწრუპავთ საწამლავგარეულ შარბათს…
– „ძალიან ცდილობენ, რომ სწორედ ამას მიაღწიონ. საზღვარგარეთიდან, ჩვენს ქვეყანაში შემოდის უამრავი საკვები პროდუქტი, რომელთაც შემომტან ქვეყნებში არ მიირთმევენ, ჩვენთან კი საღდება. აშკარად იკვეთება ამა თუ იმ საერთაშორისო ორგანიზაციების, გნებავთ, მსოფლიო ბანკის მიზანი; მათ სურთ, რომ ჩვენ დავრჩეთ მომხმარებელ ქვეყნად, ნაბიჯი წინ ვერ გადავდგათ და მუდამ მათზე ვიყოთ დამოკიდებული. კაპიტალიზმის კრიზისის დაწყებისთანავე კი, ჩვენთან და სხვა მსგავს ქვეყანაში, გაასაღებენ საქონელს, რომელიც პერმანენტული ჰუმანიტარული დახმარების სახით შემოვა, ჩვენ კი ისევ სავალალო მდგომარეობაში დავრჩებით. ამ სახელმწიფოებს გაერთიანებული ორგანიზაციის წევრი ქვეყნის შინაურ საქმეებში ჩარევის უფლება არა აქვთ, მით უფრო, თუ საქართველოს სახელმწიფო ენაზეა საუბარი.“
** იმ უცხოელს ჯერ უნდა გავაგებინოთ, ვინ ვართ ჩვენ და მერე მივცეთ ჩვენს საქმეში ჩარევის უფლება...
– „ბევრმა უცხოელმა, საერთოდ, მსოფლიოში ბევრმა არ იცის ვინ ვართ, არ იცნობს ჩვენ ისტორიას, კულტურას, ტრადიციებს, თორემ ასე ხელაღებით და უპასუხისმგებლოდ არ მოგვეკიდებოდნენ. ამას ხალხის დაცინვა ჰქვია. არა მგონია, მათ შეგნებული ჰქონდეთ საკუთარი ქმედების არსი. ჩვენი სამშობლო ჩვენი ერთადერთი საცხოვრისია პლანეტაზე, სხვაგან ჩვენ ვერ ვიცხოვრებთ და არც გვინდა, რომ ვიცხოვროთ! ამისგან ღმერთმა დაგვიფაროს... ქართული სახელმწიფოს მოქალაქეს უნდა ჰქონდეს იმის გარანტია, რომ საკუთარ, ქართულ სამყაროში ცხოვრობს და მის ენას სახელმწიფო სტატუსი იცავს.“
** ქართველებს სხვისი პატივისცემა არასდროს შეგვშლია და სხვისგანაც მოვითხოვოთ სამაგიერო პატივისცემა...
– „ჩვენთან შემოხიზნულ სხვა ეროვნების ადამიანებს ქართველი ხალხი ყოველთვის პატივს სცემდა. მათთან ურთიერთობაც არასოდეს გამწვავებულა, ვიდრე მეზობელი სახელმწიფო არ ჩაერეოდა და განხეთქილებას არ გამოიწვევდა. მათი ჩამოსახლებაც ხომ, ისე და ისევ, დიდი სახელმწიფოების ინტერესების გამო მოხდა. ამით, გარკვეული თვალსაზრისით, საქართველო დააქუცმაცეს!... მაგრამ თავად შემოხიზნულებმა ხომ უნდა იცოდნენ, რომ პატივი სცენ იმათ, ვინც შეიფარა, ლუკმა გაუყო, ჭერი მისცა და თანამოქალაქედ მიიჩნია... ეს დიდი პატივისცემა, ჰუმანურობაა ქართული ხალხის მიერ მათ მიმართ.
მე არასოდეს ვყოფილვარ რადიკალიზმის მომხრე, მაგრამ ამ შემთხვევაში მეტი არაფერი დამრჩენია, რომ ვთქვა, – ვისაც არ სურს ისწავლოს საქართველოს სახელმწიფო ენა, მაშინ უნდა გადაწყვიტოს, აქ დარჩეს თუ თავის სამშობლოში დაბრუნდეს. კომუნალური ბინა გამიგია, კომუნალური სამშობლო – არა!...“
** დავასრულოთ ლენინური ინტერნაციონალიზმის იდეებით ცხოვრება...
– „მაგრამ იმათზე რა ვთქვათ, როცა თვითონ ქართველები არ ვაზროვნებთ სწორად. კომუნისტების დროინდელი აზროვნების ინერცია ჩვენში ისევ მძლავრია და ლენინური ინტერნაციონალიზმისაგან არ განსხვავდება... რასაც ზოგიერთი ჩვენი პოლიტიკოსი და პარლამენტარი ლაპარაკობს მცირე ერების დასაცავად იგივე ლენინური ინტერნაციონალიზმია. კომუნისტები მეტს კი არაფერს იქმოდნენ – დაყავი და იბატონეო. თუკი ჩვენ ყველას უფლებას მივცემთ, საქართველოში საკუთარი ენას მისცეს უპირატესობა და არა ქართულს, მაშინ საქართველო აღარ გვექნება!“
** პატივი ვცეთ ჩვენს ბრძოლას დამოუკიდებლობისათვის, თავისუფლებისათვის და დავიცვათ ბრძოლით მონაპოვარი... ეს სხვასაც შევაგნებინოთ...
– „ჩვენი ეროვნული მოძრაობა არც გუშინ დაწყებულა და არც გუშინწინ. 90-იან წლებს ვგულისხმობ. ეროვნული მოძრაობა მაშინ დაიწყო, როგორც კი ერმა პირველი ნაბიჯი გადადგა ამქვეყნად თავის სარბიელზე, თავისი მიზანი დაისახა, მიმართულება და, ასე ვთქვათ, იდეოლოგია ჩამოაყალიბა (არ მიყვარს ეს სიტყვა, მაგრამ ამ შემთხვევაში ეტყობა, ვერ გადავურჩები)... სიკეთე, შემწყნარებლობა, სათნოება, ქართველ კაცს ეს დიადი იდეოლოგია დაჰყვა!... დღეს ქართული სახელმწიფოებრივი იდეოლოგიაა საჭირო, რომელიც ამ თვისებებს არ გამორიცხავს და არც რომელიმე სხვა ერს უპირისპირდება. პირიქით – ასე მგონია, საქართველოს სახელმწიფო ენად ქართული ენის გამოცხადება უფრო მეტ თავისუფლებასა და შეღავათებს მისცემს ჩვენი ქვეყნის ტერიტორიაზე მცხოვრებ სხვა ხალხებს, ვიდრე აქამომდე ჰქონდათ. ახლა ისინი გაურკვევლობის ბურუსში დაბორიალობენ; არ იციან, რომ სახელმწიფო სახელმწიფოა და მის კანონებს უნდა დაემორჩილო. რადგან ეს არ ესმით, მაშინ პირდაპირ უნდა ვუთხრათ... ჩვენ კი გვერიდება პირდაპირი საუბრისა. ვითვალისწინებ, რას იტყვიან მეზობლები – სომხეთი, რუსეთი, უკრაინა... მაგრამ ერთხელ და სამუდამოდ ვერ შევიგნეთ, რომ ამ შემთხვევაში მთავარია ჩვენ რას ვიტყვით – ქართველი ხალხი როგორ გადაწყვეტს. ქართველი ხალხი კი არასოდეს გადაწყვეტს სხვა რომელიმე ხალხის საწინააღმდეგოდ!..“
** საბედისწერო შეცდომები აღარ გავიმეოროთ...
– „ჩვენ საბედისწერო შეცდომა დავუშვით. დიდი ეროვნული საყრდენები ირღვევა, რაზეც აქამდე იდგა ჩვენი ეროვნული ფსიქიკა და ჩვენი სულიც უძლებდა ყოველგვარ გასაჭირს.
მაგრამ განათლებისა და ინტელიგენციის იგნორირებამ ეს საყრდენები მოარყია. თუმცა, ინტელიგენციისადმი დაპირისპირება დღეს არ დაწყებულა... რატომღაც ეროვნული მოძრაობის ერთ მომენტში ჩვენი ბარიკადები ინტელიგენციის საპირისპიროდ აღიმართა. ბევრმა ისარგებლა თავისუფლების დიადი დროშით და ახლა მედროვენი ამკვიდრებენ თავიანთ კანონებს...
საქართველოში მართლა მოხდა რევოლუცია, ოღონდ მრავალი ჩვენგანის ფსიქიკაში, სამწუხაროდ პროვინციალიზმმა გაიმარჯვა. არაერთხელ მითქვამს, პროვინცია ხალხის სამშობლოა, პროვინციალიზმი – ბრბოსი. ყველა უსახური ბრბოშია ჩაკარგული, ბრბო მათი თავშესაფარია. ბრბო საშინელებაა,. რადგან აქ თავს იყრის მასად ქცეული ადამიანური ენერგია, რომელიც ყველაფერს წალეკავს. მისი ერთადერთი შემაკავებელი კულტურაა.“
** ხალხი ვართ (პიროვნებების ერთობა) და ისე მოვიქცეთ, როგორც ხალხს შეჰფერის...
– „ხალხი, ბრბოსაგან განსხვავებით, პიროვნებების ერთობაა. ბრბოში ეს ერთობა დაკარგულია. ამით მედროვენი სარგებლობენ. თუმცა, თავის დროზე რაც ქუჩაში ხდებოდა, ბევრი რამ მომწონდა, გულწრფელობის გამო... ბევრს მართლაც ნამდვილად უყვარდა და უყვარს სამშობლო. ბევრმაც, სიმართლე უნდა ითქვას, სამშობლოსადმი თავგანწირული, ფანატიკური სიყვარული სათავისოდ გამოიყენა და მერკანტილურ ჩარჩოში მოაქცია ეროვნული იდეა... ამით, ხაფანგში მოაქცია თავისუფლების დიადი იდეა, რომელსაც დღეს ნადავლივით გლეჯენ და ატყავებენ. მალე ამ თავისუფლებისაგან აღარაფერი შეგვრჩება. თავისუფლების ჩონჩხზე საშინელი სანახავი არაფერია ამქვეყნად! ღმერთმა დაიფაროს ქართველი ხალხი ამის ხილვისაგან.“
** მონობაა სხვის ჭკუაზე ბრმად სიარული...
– „ამაში, ისევ და ისევ ჩვენს თანამემამულეთ, მედროვეებს მიუძღვით ბრალი. მედროვენი მომრავლდნენ პოლიტიკაშიც და მწერლობაშიც. ამას თვალნათლივ ვხედავთ. ბიბლიაში წერია: უკანანი წინ გამოვლენო. უკანანი კი გამოვიდნენ წინ, მაგრამ ისინი არ აღმოჩნდნენ, ვისაც მოსე წინასწარმეტყველი გულისხმობდა – მათ მონობის ლექი გამოჰყავთ!
მონობაა, როცა მორჩილად ვეგებებით მსოფლიო ბანკისა თუ საერთაშორისო სავალუტო ფონდის აზრებს – სხვანაირად არ გვცნობენ, ფულს არ მოგვცემენო. ეს მონობის გადმონაშთია და დროზე უნდა მოვიშოროთ – ამისთვის აუცილებელია ჯერ პიროვნულად გავთავისუფლდეთ მონობისაგან! ასე უფრო გაგვიიოლდება მონობასთან ბრძოლა. მაგრამ დასანანია, რომ ამ მხრივ, ნიავიც კი არ იძვრის...
** სოციალურმა პრობლემებმა არ დაგვავიწყოს კულტურა, ხატი, წიგნი...
– „სოციალური პრობლემებით შეწუხებულმა ადამიანმა შეიძლება, დაუჯეროს პოლიტიკოსს, რომელიც ამბობს, რად გვინდა კულტურა, თეატრი, წიგნიო... მაგრამ მე ვიტყოდი, სწორედ ახლა, გაჭირვების ჟამს ყველაზე მეტად გვჭირდება თეატრი და წიგნი. ჩვენ კულტურული ერი ვართ და ყოველთვის, წიგნმა გადაგვარჩინა. საქართველოდან დამპყრობლებს სწორედ ხატი და წიგნი გაჰქონდა. მტრის შემოსევისას ქართველი კაცი ხატსა და წიგნს მალავდა, ე. ი. მან იცოდა, რა იყო მისი მთავარი სიმდიდრე, ანუ სულიერება. ჩვენ რატომღაც ამ სულიერებას დავუპირისპირდით. ეს არის ყველაზე საბედისწერო შეცდომა – ჩვენ დარეტიანებულნი ვართ და დროულად უნდა გამოვფხიზლდეთ!“
** არ ვთქვათ, კორუფცია ენასთან რა კავშირშიაო...
– „რაც შეეხება კორუფციას, ყოველთვის იყო და იქნება. წინათ მას ეშმაკისთვის სულის მიყიდვა ეწოდებოდა. ამ ბაცილას, რომელიც ადამიანშია ჩასახლებული ყოველთვის უნდა ვებრძოლოთ, წამითაც არ უნდა დაგვავიწყდეს, რომ კორუფციის ზღვა წამლეკავია. ეს ჩვენზე უკეთ მათ იციან, ვისაც კორუფცია ხელს აძლევს... გრანდიოზული სამთავრობო სხდომები მასობრივი ინდულგენციის სეანსებს დაემსგავსა. კორუფციას მხოლოდ ეროვნული ბიზნესი და კულტურა დაუპირისპირდა. სწორედ ამიტომ ეწინააღმდეგება ბიზნესის განვითარებას კორუფცია! ისეთი კანონები უნდა შევიმუშავოთ, რომელიც ბიზნესს ააღორძინებს.
ჩვენს ენასაც იმიტომ ემუქრებიან, რომ საკუთარ საქონელს არ ვაწარმოებთ და ღატაკები ვართ. ათი წელიწადია ქვეყანა წინ ვერ წავიდა. არადა, შეგვეძლო ფეხზე წამოგვეყენებინა, მიწასთან გასწორებული გერმანია ხუთ წელიწადში წელში გაიმართა, რადგან იცოდნენ რა უნდა ეკეთებინათ. ჩვენ კი სამწუხაროდ არ ვიცით, რა გვინდა.“
** ინტელიგენციამ ტრადიციული სიფხიზლე და ბრძოლისუნარი უნდა დაიბრუნოს... (სიღატაკე – ცენზორი)...
– „რაც შეეხება ინტელიგენციას, მან ძველებური რაინდობით, შუბით ხელში უნდა დაიცვას ის ფასეულობანი, რაც მშობელმა ხალხმა მოიპოვა ოფლითა და გარჯით. ასეც იქცეოდა კიდეც ყოველთვის ჩვენი ინტელიგენცია. ამის დიდი მაგალითია ჩვენი წინასწარმეტყველი და მასწავლებელი ილია ჭავჭავაძე.
ჩვენ კი პირველად ინტელიგენციას შევუტიეთ. მისი იზოლირება მოვახდინეთ. ამას დაემატა საყოველთაო გაჭირვება. გალაკტიონს დღიურში უწერია, სიღატაკე იგივე სულიერი კატორღააო. სიღატაკე იგივე ცენზურაა. ინტელიგენციის დიდი ნაწილი ამ ცენზურის ტყვეობაშია.“
** დავგმოთ იანიჩარობა; ისინი ვერ გადაგვირჩენენ საქართველოს, ქართულ ენას... ქართველმა საქართველოში უნდა დაიცვას ქართული!..
– „ამიტომ არასოდეს გავამართლებ უცხოეთში მოღვაწე ქართველებს – ქართველ იანიჩარებს. ასე ფიქრობდა აწ განსვენებული ჯანსუღ კახიძეც. „შენი რაა, რომ ამშვენებ შენს დამღუპველ ოსმალეთსა“... ილიას სიტყვებით მივმართავ იანიჩარებს, ოღონდ გვარს არ დავასახელებ... და აქვე ვიტყვი, რომ მათზე ნაკლებნი არაფრით არიან ის ხელოვანნი, გაჭირვების ჟამს საქართველოში რომ დარჩნენ და სამშობლო არ მიატოვეს, მაგრამ ისინი სათანადოდ დაფასებულნი არიან... უცხოეთში მოღვაწე იანიჩარებს კი რუსთაველის პრემიას ვანიჭებთ. ჩამოვლენ, კონცერტს გამართავენ და ბილეთს ვერ იშოვი...
ელენე ობრაზცოვას რატომ არ ვანიჭებთ რუსთაველის პრემიას, ისიც ჩამოდის თბილისში და მასაც უყვარს საქართველო – იმ ქართველი იანიჩარისაგან რით განსხვავდება? ორივე სხვა ქვეყანაში მოღვაწეობენ და იმ ქვეყნის სახელით გამოდიან... ლუჩანო პავაროტი ამერიკაშიც კი იტალიელი მომღერალია!...
ეტყობა, ქართველები სხვა ხალხისათვის ვართ თავგამოდებულნი. მოსკოვი რომ დატოვეს, პეტრე ბაგრატიონს გაუსკდა გული და არა რუს გენერლებს! ლეგენდაა თუ სინამდვილე, არ ვიცი, მაგრამ ძალზე საყურადღებო გამოვლინებაა, ქართული ხასიათის ნიშანი... შესაძლოა, ჩვენი მონური აღფრთოვანებაც აქედან მოდის...“
** ჩვენი ბედი ჩვენ უნდა ვმართოთ... ისტორით გავიმაგროთ ზურგი... უპირველესად ენას მივხედოთ ჩვენსას...
– „ამას იმიტომ ვამბობ, რომ ჩვენს ყოველგვარ უბედურებაში თავადაც გვირევია ხელი. ამაზე გვმართებს დაფიქრება. ქართველი ხალხი გონიერია, თუმცა, ბოლო დროს, პოლიტიკამ და ვითარებამ მას გონება დაუბინდა. ეს ბინდი უნდა მოვიშოროთ და სინამდვილეს თვალებში შევხედოთ...
უზარმაზარი ლიტერატურისა და კულტურის შემქმნელი ერი ადამიანურად ცხოვრების ღირსია. აქვე ვიტყოდი, ჯერ ქართველ ხალხს თავისი ისტორიის მანძილზე ადამიანურად არ უცხოვრია. თუმცა ხალხისათვის თავდადებული ტანჯული წინამძღოლები – ბრძენი მეფეები, ბაგრატიონთა გმირული დინასტია გვყავდა... დიდი მოაზროვნენი და ფილოსოფოსნიც მრავლად შვა ერის წიაღმა...
რატომ ამაზე არ ვფიქრობთ? ადამიანურად რომ დავიწყოთ ცხოვრება, უწინარესად ჩვენს ენას უნდა გავუფრთხილდეთ, რადგან ენაა ის ფენომენი, რომელიც თავისთავადობას შეგვინარჩუნებს! კეთილი ინებოს და სხვამაც, ვისაც დიდი პატივი სცეს და დააფასოს საქართველო და ქართველობა. საამაყო უთუოდ ბევრი გვაქვს. ურთიერთპატივისცემის გარეშე არაფერი გამოვა...“
** შემოთავაზებული კანონპროექტი ენის დათმობის ტოლფასია… ენის დათმობა თავისუფლების დათმობაა…
– „აქამდე სული ცოცხალი მოვიტანეთ და ახლა უნდა დავთმოთ თავისუფლება, როცა გაეროში ჩვენი დროშა ფრიალებს? არამც და არამც! ეს იქნება დიდი დანაშაული არა მარტო მომავლის, არამედ მთელი საქართველოს წინაშე!“
***
აი, ეს იყო ის ძირითადი არგუმენტები, რომელთა საფუძველზეც მწერალმა გამოიტანა ეს დასკვნა: „კანონი ენის შესახებ საჭიროა, მაგრამ არა ასეთი, როგორც გვთავაზობენ... დიდი ხიფათი გვემუქრება...“
ცხადია, ჩვენ ჩვენი კომეტარებით მხოლოდ იდეა მოვიტანეთ მკითხველამდე მწერლის ნააზრევისა, თითოეული არგუმენტისა...
ვთქვით, დიდი საქმე გაკეთდა ამით...
**
გაზეთ „ლიტერატურულ საქართველოში“ (№ 20, 2002 წ.) გამოქვეყნდა ქართველ მწერალთა პროტესტი ენის კანონპროექტში შეტანილი ცვლილების გამო. პარლამენტს მიმართავდნენ. მკაცრი და პრინციპული იყო მიმართვის ტონი; მოითხოვდნენ, არ განეხილათ ეს მავნებლური პროექტი... ჩვენთვის ძნელი სათქმელია, როგორი იყო წვლილი „მედროშე მწერლისა“, თამაზ ჭილაძისა, ამ დოკუმენტის შექმნაში...
ფაქტი ფაქტად რჩება: ქრთველ მწერალთა პროტესტი თამაზ ჭილაძის ამ ხმამაღალ შეძახილს მოჰყვა...
***
დაბოლოს: თუ თამაზ ჭილაძის პუბლიცისტიკას გადავხედავთ, მის ჩანაწერებს, მოგონებათა ტიპის წიგნებს გავეცნობით და ქართული ენის თაობაზე გამოთქმულ აზრებს თავს მოვუყრით, ჩვენს წინაშე წარმოდგება მწერალი – დედაენის სფეროში ღირსეული მემკვიდრე მიხეილ ჯავახიშვილისა!..